Na czym polega problem
Cyrylica i alfabet łaciński nie odpowiadają sobie znak w znak. Ukraińskie „Іванченко” można zapisać jako Ivanchenko, Iwantschenko, Ivančenko lub Iwanczenko — zależnie od tego, czyją ortografią się posłużymy.
Dla urzędu to nie są warianty stylistyczne, lecz różne dane osobowe. Rozbieżność między tłumaczeniem a dowodem tożsamości potrafi zatrzymać sprawę, nawet jeśli chodzi o jedną literę.
Zasada nadrzędna: dokument tożsamości
Ustawa rozstrzyga to wprost: imiona i nazwiska z języków niełacińskich tłumacz transliteruje lub transkrybuje na podstawie dokumentów podróży lub ich kopii (art. 14 ust. 2). Nie dlatego, że pisownia paszportowa jest „lepsza” językowo, lecz dlatego, że to ona figuruje w rejestrach, wizach i systemach urzędowych.
Praktyczny wniosek dla tłumacza: zanim zaczniesz przekład, poproś klienta o skan strony paszportu. To jedno pytanie eliminuje większość późniejszych reklamacji.
Warto pamiętać, że pisownia paszportowa bywa zaskakująca. Ukraiński system transliteracji daje zapisy angielskopodobne — „Serhii”, „Yevhen”, „Kyiv” — które polskiemu oku wydają się błędne, a są urzędowe.
Kiedy dokumentu tożsamości nie ma
Przy dokumentach archiwalnych, aktach osób zmarłych czy zaświadczeniach sprzed dekad paszport bywa niedostępny. Na taki przypadek ustawa wskazuje regułę: tłumaczenie zgodnie z regułami pisowni obowiązującymi w kraju, w którym sporządzono tłumaczony dokument (art. 14 ust. 2). Dla dokumentów ukraińskich urzędową transliterację określa uchwała Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 55 z 27 stycznia 2010 r.
Zapis według ISO 9:1995 można dodatkowo podać w przypisie. Norma ustala system transliteracji znaków cyrylickich języków słowiańskich i niesłowiańskich; jej tabela obejmuje 118 znaków, a każdy znak przenosi się według stałych reguł.
Jak łączyć obie pisownie
Sprawdzona praktyka to zapis dwuwarstwowy: w tekście pisownia z dokumentu tożsamości, a w przypisie zapis normatywny wraz z podaniem normy.
- W tekście: forma z dokumentu podróży — a bez niego według reguł pisowni kraju sporządzenia dokumentu.
- W przypisie: zapis według ISO 9:1995 — jako informacja dodatkowa.
- Jedna osoba = jeden zapis w całym dokumencie, także w opisach pieczęci.
Konsekwencja w obrębie dokumentu jest ważniejsza niż wybór samego systemu. Dwa różne zapisy tego samego nazwiska na stronie pierwszej i trzeciej wyglądają jak dwie różne osoby.
Pułapka: dokumenty wielojęzyczne
W dokumentach z byłego ZSRR to samo nazwisko bywa zapisane dwukrotnie — po ukraińsku i po rosyjsku — a formy te się różnią. „Олена” i „Елена” to ta sama osoba, lecz transliterowane dają Olena i Elena.
Zasada jest taka: czytamy i transliterujemy według języka konkretnego zapisu, nie według języka formularza. Jeśli rubryka jest rosyjska, transliterujemy z rosyjskiego, choćby cały blankiet był ukraiński.
Nazwy geograficzne i instytucje
Nazwy miejscowości mają często w polszczyźnie utrwalone odpowiedniki — Kijów, Lwów, Charków. To nie transliteracja, lecz egzonim, czyli polska nazwa obcego miejsca.
Inaczej z nazwami instytucji. Urzędu nie da się „przełożyć” na polski odpowiednik, bo odpowiednika zwykle nie ma. Zwyczajowo podaje się tłumaczenie opisowe, a przy pierwszym wystąpieniu — nazwę oryginalną.
Jak robi to Lingverra
Serwis stosuje ten sam dwuwarstwowy układ: w tekście pisownia zgodna z dokumentem tożsamości, jeśli została wskazana, a w przypisie zapis normatywny. Rozpoznaje też język poszczególnych zapisów w dokumentach mieszanych.
Ostateczna decyzja należy jednak do tłumacza. To on zna sprawę, widzi paszport i odpowiada za dane osobowe w poświadczonym dokumencie — i to jego pieczęć pod nim stoi.
Publiczne narzędzie do przeliczania zapisów udostępniamy osobno; można w nim porównać wersję paszportową z normatywną dla kilku języków cyrylickich.
Czytaj także: Tłumaczenie ukraińskich i radzieckich dokumentów: 7 miejsc, w których powstają błędy